به اين از بخل و به آن از سخا ، و ابو تمّام مىگويد در اين معنى : تعوّد بسط الكفّ حتّى لو انّه ثناها لقبض لم تجبه انا مله و بعضى مفسّران گفتند : مراد احيا و اماتت است . « يقبض » مراد قبض روح است ، و « يبسط » ( 1 ) مراد بسط عمر ، و گفته‌اند مراد آن است كه : * ( وَاللَّه يَقْبِضُ ) * ، اى يقبض ( 2 ) الصّدقة ، خداى صدقه بستاند و يبسط الخلف ، و عوض بگسترد يعنى فراخ دهد و بسيار . و بعضى دگر ( 3 ) گفتند : مراد قبض ( 4 ) دلها و بسط آن است ، براى آن كه دادن و ندادن به دل تعلَّق دارد . آن را كه خداى خواهد ، توفيق دهد تا دلش گشاده و فراخ شود به دادن ، و قبض كند دل آن كس كه خواهد تا بخل و امساك كند . و مراد از آيت آن بود كه : ازمّة القلوب بيد اللَّه ، زمامهاى دلها به دست مشيّت خداست ، چنان كه خواهد گرداند [ 325 - پ ] كه مقلَّب القلوب اوست . * ( وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ ) * ، و مرجع و مآب با خداست ، با او برند شما را تا جزا دهد هر كسى ( 5 ) را بر وفق عملش . و قتاده گفت : « ها » راجع است با خاك ، كناية عن غير مذكور ، يعنى با خاك برند شما را ، چنان كه : مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ ( 6 ) . و راوى خبر گويد ( 7 ) : چون اين آيت فرود آمد ، مردى بود در صحابه رسول - نام او ابو الدّحداح - بيامد و رسول را گفت : يا رسول اللَّه ! خداى از ما قرض مىخواهد ، و او از ما بىنياز است ! گفت : بلى ، مىخواهد تا شما را به بهشت برد . گفت : يا رسول اللَّه ! اگر من قرضى ( 8 ) دهم به خداى - عزّ و جلّ - تو ضمان كنى براى من بهشت ؟ گفت : آرى ، هر كه او صدقه اى ( 9 ) بدهد ، مانند آنش در بهشت بدهند . گفت : يا رسول اللَّه ! و اهل من - امّ الدّحداح - با من باشد ؟ گفت : آرى . و گفت : اين دخترك خرد من دحداحة با من باشد ؟ گفت : آرى . گفت : دست به من

--> ( 1 ) . كذا : در اساس و همهء نسخه بدلها ، قرآن كريم : يبصط . ( 2 ) . آج ، لب ، فق ، مر اى يقبل ، مب اى يبطل . ( 3 ) . مب ، مر : ديگر . ( 4 ) . مب ، مر : بقبض . ( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كس . ( 6 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 55 . ( 7 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر كه . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها بجز وز : قرض . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : صدقه .